भोजपुर । पहाडी भूगोल, हरियाली वन र चिसो–न्यानो सन्तुलित हावापानीले भरिएको हतुवागढी गाउँपालिका–२ लुङ्गिन यतिबेला सुन्तलाको बगैँचाले सजिन थालेको छ ।
केही वर्षअघिसम्म मकै, कोदो र धानजस्ता परम्परागत बालीमा निर्भर यहाँका किसानहरू अहिले भने सुन्तलाको सुनौलो भविष्य देख्दै व्यावसायिक खेतीतर्फ उन्मुख भएका छन् ।
गाउँको डाँडाकाँडामा पहेँलै रङका सुन्तलाका बोटहरू लहरै देखिन थालेका छन् । पहिले घरायसी प्रयोजनका लागि सीमित रूपमा रोपिएका सुन्तलाका बोट अहिले व्यवस्थित बगैँचामा परिणत हुँदै गएका छन् । यस परिवर्तनले गाउँको जीवनशैलीमै नयाँ उत्साह भरेको छ ।
स्थानीय किसान शम्भु राई भन्छन्, “पहिले थोरै बोट राखेर घरमै खाने चलन थियो, तर अहिले बजारमा राम्रो मूल्य पाइने भएपछि हामीले बगैँचा नै विस्तार गर्न थालेका छौँ ।” उनको अनुभवले देखाउँछ कि सुन्तला खेतीले परम्परागत अन्नबालीभन्दा बढी आम्दानी दिन थालेपछि किसानको सोचमा परिवर्तन आएको छ ।
यस्तै कृषक प्रशुराम राईले आफ्नो बारीमा करिब १५० बोट सुन्तला लगाएका छन् । उनी भन्छन्, “अन्नबालीमा मेहनत धेरै र आम्दानी कम हुन्थ्यो, तर सुन्तलाबाट राम्रो आम्दानी हुन थालेपछि जीवनस्तर सुधारिएको छ ।” लुङ्गिन क्षेत्रको माटो र हावापानी सुन्तला खेतीका लागि निकै अनुकूल मानिन्छ । यही प्राकृतिक विशेषताले यहाँ उत्पादन हुने सुन्तलाको स्वाद र गुणस्तर उत्कृष्ट बनाएको छ । यही कारण बजारमा पनि यहाँका सुन्तलाको माग बढ्दो छ ।
किसानको उत्साह बढाउन स्थानीय सरकारले पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । हतुवागढी गाउँपालिकाले बिरुवा वितरण, प्राविधिक तालिम, मलखाद व्यवस्थापन तथा रोग नियन्त्रणसम्बन्धी सहयोग गर्दै आएको छ । साथै, सुन्तला खेतीलाई पकेट क्षेत्रका रूपमा विकास गर्ने योजना अघि बढाइएको छ ।
वडाध्यक्ष बिचारी थापाका अनुसार वालिङ, साक्सिराङ र दितेनी क्षेत्रमा सुन्तला उत्पादन उल्लेख्य रूपमा बढ्दै गएको छ । “हामीले नर्सरी स्थापना गरेर उन्नत जातका बिरुवा वितरण गरिरहेका छौँ,” उनी भन्छन्, “यसले किसानलाई व्यावसायिक खेतीतर्फ आकर्षित गर्न ठूलो सहयोग पुगेको छ ।”
गाउँपालिका अध्यक्ष प्रेमकुमार राईका अनुसार फलफूल खेतीमार्फत किसानलाई आत्मनिर्भर बनाउने लक्ष्य लिइएको छ । “स्थानीय उत्पादन बढाएर आयआर्जन वृद्धि गर्नु हाम्रो प्राथमिकता हो,” उनले भने, “भूगोलअनुसार उपयुक्त खेतीलाई प्रवर्द्धन गर्दै सुन्तला खेती विस्तारमा जोड दिएका छौँ ।”
“स्थानीय उत्पादन बढाउँदै किसानको आयस्तर उकास्ने हाम्रो उद्देश्य हो । फलफूल खेतीलाई अझ व्यवस्थित र व्यावसायिक बनाउँदै लैजाने योजना बनाएका छौँ”, अध्यक्ष राईले भने । स्थानीय तहको सहयोग, उपयुक्त हावापानी र बजारको पहुँचका कारण लुङ्गिन क्षेत्र सुन्तला उत्पादनको उदीयमान केन्द्रका रूपमा विकास हुँदै गएको छ ।
सुन्तला खेतीले केवल आम्दानी मात्र बढाएको छैन, गाउँको सामाजिक र आर्थिक जीवनमा पनि सकारात्मक परिवर्तन ल्याएको छ । पहिले वैदेशिक रोजगारीका लागि बाहिरिने युवाहरू अहिले गाउँमै बसेर खेती गर्न थालेका छन् । महिलाहरू पनि बगैँचा व्यवस्थापनमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन थालेका छन् ।
तर, चुनौतीहरू पनि कम छैनन् । बजार व्यवस्थापन, ढुवानी समस्या, रोग नियन्त्रण र आधुनिक प्रविधिको अभावजस्ता विषय अझै समाधान गर्न बाँकी छन् । यद्यपि, स्थानीय तहको पहल र किसानको लगनशीलताले यी चुनौती पार गर्न सकिने विश्वास गरिएको छ । लुङ्गिनमा देखिएको यो परिवर्तन केवल खेतीको रूपान्तरण मात्र होइन, गाउँको आत्मनिर्भरता र समृद्धितर्फको यात्रा पनि हो । सुन्तलाको बगैँचासँगै यहाँका किसानको भविष्य पनि विस्तार हुँदै गएको छ ।
गाउँपालिका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत महेश निरौलाले लुङ्गिन क्षेत्र फलफूल खेतीका लागि उपयुक्त भएकाले सुन्तला खेतीलाई प्राथमिकतामा राखिएको बताए । “यहाँको हावापानी र माटो सुन्तलाका लागि निकै उपयुक्त छ”, उनले भने, “यसलाई व्यावसायिक रूपमा विस्तार गर्ने योजना छ ।”
