काठमाडौँ । स्वच्छ र दिगो ऊर्जा उत्पादनको वैकल्पिक स्रोतका रूपमा तीव्र रूपमा अघि बढिरहेको सौर्य ऊर्जा क्षेत्र अहिले अप्रत्याशित संकटको सामना गरिरहेको छ ।
पछिल्लो समय अन्तरराष्ट्रिय बजारमा सोलार प्यानल तथा सम्बन्धित उपकरणहरूको मूल्यमा आएको तीव्र वृद्धिले नेपालमा निर्माणको तयारीमा रहेका ठूला सौर्य परियोजनाहरू रोकिएका छन् ।
ऊर्जा उद्यमी उत्तम ब्लोन लामाको नेतृत्वमा रहेको माउन्टेन सोलार होल्डिङअन्तर्गत निर्माण हुने २३० मेगावाट क्षमताका सौर्य आयोजना हाल पूर्ण रूपमा स्थगित अवस्थामा पुगेका छन् । आयोजना निर्माणका लागि आवश्यक जग्गा व्यवस्थापन, वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन, डिजाइन र वित्तीय व्यवस्थापनजस्ता महत्वपूर्ण चरण पूरा भइसके पनि उपकरणको मूल्य अस्वाभाविक रूपमा बढेपछि निर्माण कार्य अघि बढाउन नसकिएको उनले बताए ।
“हामी निर्माण चरणमा प्रवेश गर्ने तयारीमा थियौँ, तर सोलार प्यानल र अन्य उपकरणको मूल्य अचानक बढेपछि अर्डर गर्न नै सम्भव भएन,” लामाले भने, “अहिलेको लागत संरचनामा आयोजना अघि बढाउँदा नाफा होइन, घाटा हुने अवस्था देखिएको छ ।”
अन्तरराष्ट्रिय प्रभाव र कच्चा पदार्थको मूल्यवृद्धि
विशेषज्ञहरूका अनुसार पछिल्लो समय पश्चिम एशियामा बढेको भू–राजनीतिक तनावले ऊर्जा बजारमा व्यापक असर पारेको छ । तेलको मूल्य वृद्धि र आपूर्ति शृङ्खलामा आएको अवरोधले सोलार प्यानल उत्पादनमा प्रयोग हुने कच्चा पदार्थको मूल्य पनि आकासिएको छ । सोलार प्यानल निर्माणमा प्रयोग हुने चाँदी, पोलिसिलिकन, लिथियम, एल्युमिनियम र तामाजस्ता सामग्रीको मूल्य निरन्तर उकालो लागेको छ । उदाहरणका रूपमा, नेपाली बजारमै चाँदीको मूल्य केही महिनामै दोब्बरभन्दा बढीले बढेको छ भने अन्तरराष्ट्रिय बजारमा एल्युमिनियम र तामाको मूल्यमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ । यसबाहेक, विश्व बजारमा करिब ८० प्रतिशत सोलार प्यानल आपूर्ति गर्ने चीनले कर छुट घटाउनु पनि मूल्यवृद्धिको अर्को प्रमुख कारण बनेको छ । यसले सोलार उपकरणको लागत थप बढाएको छ ।
ठूला परियोजना अन्योलमा
यस मूल्यवृद्धिको प्रभाव एक वा दुई आयोजनामा सीमित छैन । नेपालभर करिब ९६० मेगावाट क्षमताका सौर्य परियोजनाहरू—जसमध्ये धेरैको विद्युत् खरिद सम्झौता (पीपीए) भइसकेको छ—निर्माण चरणमा प्रवेश गर्न नसकेर रोकिएका छन् । प्राइम रिन्यूवेबल, गोल्यान समूह, डोल्मा फन्ड, लक्की ग्रूप र कालिका ग्रूपलगायत ठूला लगानीकर्ताका आयोजना समेत ‘पर्ख र हेर’को अवस्थामा पुगेका छन् ।
ऊर्जा उद्यमीहरूका अनुसार सौर्य आयोजनामा सामान्यतया १२–१५ प्रतिशत प्रतिफल अनुमान गरिन्छ । तर हाल लागत ३०–३५ प्रतिशतभन्दा बढीले बढेपछि परियोजना सञ्चालन गर्दा १३–१५ प्रतिशतसम्म घाटा हुने अवस्था सिर्जना भएको छ । यस्तो अवस्थामा नयाँ लगानी आकर्षित हुनु त परै जाओस्, स्वीकृत परियोजनासमेत अघि बढ्न नसक्ने अवस्था देखिएको छ ।
आयातमा गिरावट, बजारमा सुस्तता
सोलार उपकरणको मूल्यवृद्धिको प्रत्यक्ष असर आयातमा पनि देखिएको छ । भन्सार विभागका तथ्यांकअनुसार चालू आर्थिक वर्षको पहिलो नौ महिनामा सोलार प्यानल आयातमा उल्लेख्य कमी आएको छ । गत वर्षको तुलनामा आयात रकम र संख्या दुवै घटेका छन्, जसले बजारमा सुस्तता आएको संकेत गर्दछ । विगतका वर्षहरूमा सौर्य ऊर्जा उपकरणको आयात निरन्तर बढ्दै गएको भए पनि चालू वर्षमा भने यो प्रवृत्ति उल्टिएको देखिन्छ ।
ऊर्जा सुरक्षामा दीर्घकालीन असर
सौर्य ऊर्जा नेपालको ऊर्जा विविधीकरणको महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ । जलविद्युत्मा निर्भरता घटाउँदै ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सौर्य परियोजनाको भूमिका महत्वपूर्ण छ । तर हालको मूल्यवृद्धिले यस क्षेत्रमा लगानीको गति सुस्त बनाएको छ । विशेषज्ञहरूका अनुसार यदि यस्तो अवस्था लामो समयसम्म कायम रह्यो भने देशको दीर्घकालीन ऊर्जा योजनामा असर पर्न सक्छ । उत्पादन लक्ष्यहरू पछाडि धकेलिनुका साथै निजी क्षेत्रको लगानीमा समेत निराशा बढ्न सक्ने जोखिम देखिएको छ ।
समाधानको खोजी
ऊर्जा क्षेत्रका सरोकारवालाहरूले यस्तो अवस्थामा सरकारी हस्तक्षेप आवश्यक रहेको बताएका छन् । कर छुट, सहुलियतपूर्ण कर्जा, उपकरण आयातमा सहजीकरण तथा दीर्घकालीन नीतिगत स्थायित्वमार्फत सौर्य ऊर्जा क्षेत्रमा पुनः गति दिन सकिने उनीहरूको सुझाव छ । हाल अधिकांश लगानीकर्ता अन्तरराष्ट्रिय बजार स्थिर हुने र मूल्य घट्ने प्रतीक्षामा छन् । तर बजार कहिले स्थिर हुन्छ भन्ने अनिश्चितता कायमै छ । समग्रमा, सोलार प्यानल र उपकरणको मूल्यवृद्धिले नेपालको सौर्य ऊर्जा क्षेत्रलाई चुनौतीपूर्ण मोडमा ल्याइदिएको छ । दीर्घकालीन ऊर्जा सुरक्षाका लागि आवश्यक मानिएको यो क्षेत्र अहिले नीतिगत सहयोग र स्थिर बजारको प्रतीक्षामा छ ।
